زبانشناسی

 

به یاد دارم در دوران کودکی پیش از اینکه حتی به مدرسه رفته باشم، در املاک کشاورزی پدربزرگ روانشادم در روستای "جان جان" که بخشی از آن به کشت یونجه در آمده بود، با دیگر همسالانم کفشدوزک ها را می گرفتیم و توی ظرفی می گذاشتیم و بعدا از دیدن آن همه موجود زیبای زرد و سرخ نارنجی در یک جا  ذوق می کردیم. یادم می آید که  به این حشرات مال خالووان یا مل خه له وان می گفتند که اولی به معنی خانه ی دایی ها و دیگری به معنی حشره ی خلبان است و البته بعدها دانستم که در کوردی سورانی شمامه و خالخال نامیده می شود که به معنای شمامه (دست انبو) خالخالی است . باری، امروز در حال خواندن نوشته ای در مورد آیین زردشت بودم که به واژه اشوان برخوردم. در توضیح آمده بود که اشه به معنای درستی و راستی و اشوان به معنای انسان دارای اشه است. با شکافتن واژه از هم پیدا آمد که پسوند وان به معنای دارا و صاحب  است و با جست و جویی هم در فرهنگ دهخدا کردم دانسته شد که این استتنتاج صحیح است و یکی از معانی پسوند وان دارا و صاحب است. حال من  این طور استنباط می کنم  که واژه ی صحیح برای کفشدوزک در کوردی جنوبی باید مل خاله وان به معنی حشره ی صاحب خال باشد و نام این حشره به اشتباه ادا می شود و غلط مصطلح شده است. در این خاطره و پیشامد امروز  سه نکته در مورد پاسداری از واژگان زبان کوردی جنوبی به نظرم می آید:

1. ضرورت توجه به زبان شناسی کوردی جنوبی  و پژوهش در ارتباط با دیگر زبان ها به ویژه زبان های باستانی
2. ضرورت شناسایی نام های صحیح جانوران و گیاهان و اشیا  و نام های شهرها ، روستاها و مناطق مختلف و عوارض جغرفایایی به کوردی جنوبی
3. ضرورت گسترش نوشتار صحیح کوردی و فرهنگ نویسی برای جلوگیری از تبدیل واژه ها به کلمات غریب و بی معنا در زبان عامیانه.

امید است با توجه بیشتر به زبانشناسی کوردی،  گنجینه ی ارزشمند این زبان از خطر سپرده شدن به فراموشی در امان بماند.

 

بیست و هفت شهریور هزار و چهارصد

وحید باقری

 

 

مه‌ل خاله‌وان

من بالکل با حشرات میانه ی خوبی ندارم و از برخی شان عمیقأ بیزارم یا میترسم ،‌مانند سوسک و ملخ.

اما در این میان چند حشره ای هم هستند که به خاطر زیبایی راه به شعر و ادبیات یافته آمد از جمله پروانه و کرم شب تاب و کفشدوزک که از قضا این سه حشره را به قدر سایرین دشمن نداشته بلکه دوست نیز میدارم . اما در هر سه ی این حشرات نکته ای است که شرح می دهم .

پروانه هایی که در ادبیات ما خود را به شمع می زنند و در عشق معشوق سوخته می شوند نه پروانه های خوش خط و خال بلکه بیدهای نه چندان زیبا هستند که گرد لامپ ها هم می گردند.

کرم شب تاب کرم نیست و نوعی سوسک است 

کفشدوزک در کوردی سورانی شمامه و خال‌خال و در کوردی کلهری و فیلی به مه‌ل خاله‌وان( به معنی حشره ی صاحب خال) نامیده می شود. اما بسیار می‌شنوم که به غلط آن را مال خالووان(خانه ی داییها!!) یا مه‌ل خه‌له‌وان(حشره ی خلبان ) می نامند که هر دو غلط است.  پسوند وان یه معنای صاحب و داراست چنانکه در آموزه های زرتشتی انسان صاحب اشه(راستی و درستی ) اشه وان‌ نامیده می شود و این پسوند به این معنی نیز در کوردی معتبر است و خاله‌وان به معنای صاحب خال می‌باشد .